ما ماموریم و معذور!

جمله‌ای که در عنوان این مطلب هست، جمله‌ای پرتکرار بین کسانی هست که بر این باورند در ظلم، فقط راس هرم مسئول و گناهکار هست. به دیگر سخن، زمانی که یک رهبر، مدیر یا فرمانده دستور بر انجام ظلم به زیردستان خود می‌دهد، زیردستان بر این باورند که با خود گناه حمل نمی‌کنند. به عنوان نمونه یک کارمند یا سرباز خود را به دور از گناه می‌داند. زیرا تنها به دستور بالاسری خود عمل کرده است.

این‌جا من به آیه‌هایی از قرآن استناد کرده‌ام تا این موضوع را رد کنم و استدلال کنم که زیردستان نیز مانند مقام بالادستی در گناه شریک هستند. البته برای درک این موضوع واقعا نیازی به استناد به قرآن نیست و خرد هر انسان به او حقیقت را می‌گوید. با این حال این‌جا می‌توانیم با قرآن، استدلال را قوی‌تر کنیم و همچنین ببینیم که قرآن و خرد در یک سو هستند.

یکی از داستان‌های تاریخی که قرآن به صورت مفصل دربارهٔ آن صحبت کرده، داستان فرزندان اسرائیل، موسی، مصری‌ها و پادشاهشان است. بر اساس روایت قرآن، در آن زمان اسرائیلی‌ها توسط مصری‌ها به بردگی گرفته شده بودند و به آن‌ها ظلم و جور فراوانی وارد می‌شد.

زمانی که موسی سراغ فرعون و مصری‌ها رفت، آن‌ها دستور به کشتار فرزندان اسرائیلی‌ها و زندانی کردن زن‌هایشان دادند. آیه ۲۵ و ۲۶ سورهٔ غافر:

زمانی که او با برهان از نزد ما نزد ایشان رفت، گفتند فرزندانشان را بکشید و زن‌هایشان را زندانی کنید. اما نقشهٔ این ناسپاس‌ها تنها در گمراهی است. و فرعون گفت بگذارید موسی را بکشم و پروردگارش را بخوانم. من می‌ترسم که آیین شما را تغییر دهد یا این‌که در این سرزمین فساد پخش کند.

در همین سوره سپس صحبت‌های یک مرد مصری و باورمند روایت می‌شود، که البته باورش را پنهان نگه داشته بود. او مخالف روش فرعون بود و مردمش را دعوت می‌کرد که راه کشتار و جور را نروند. با این حال نهایتا مصری‌ها از فرعون پیروی می‌کنند و نهایتا هم فرعون مرتکب گناه و ظلم می‌شود و هم زیردستانی که دستور‌های او را انجام دادند. آیه ۴۵ الی ۴۸:

نهایتا خدا آن مرد را از بدی‌های مکرشان محافظت کرد. و به پیروان فرعون عذاب بدی چشاند. آن‌ها در صبح و شب در معرض آتش هستند. و زمانی که آن روز فرا برسد، درون شدیدترین عذاب خواهند بود. زمانی که در آتش هستند با یکدیگر بحث و جدل می‌کنند. زیردستان ضعیف به بالا دستانی که مغرور بودند می‌گویند: «ما از شما پیروی می‌کردیم، حال می‌توانید در برابر آتش از ما کمی محافظت کنید؟». کسانی که مغرور بودند جواب می‌دهند:‌ «ما همه در آن هستیم. خدا بین بندگان قضاوت کرده است.»